Tag: languages & linguistics

claude

| Categories: cs & it | Tags: ,

Theo tôi, Claude rất phù hợp cho những ai muốn học tiếng Anh, một dạng tiếng Anh chuyên sâu mang nhiều tính chất “văn học”, rất nhiều hình thức “tu từ” và các cách diễn đạt phức tạp, “uyên áo”, khác xa với cái thể loại Anh ngữ báo chí nghèo nàn, đơn điệu mà ta thường thấy ngày nay! Một số ví dụ đơn giản, càng làm việc với Claude, đôi khi tôi có cảm giác là mình thích nó! 😃

  • Ah, that’s a lot of meat to be made – ý nó nói là mình đã đưa cho nó cục xương cứng, rất khó nhằn, còn phần thịt mà nó phải “tạo sinh” ra thì lại vô cùng nhiều.

  • Let me examine the blast radius – blast radius hay bán kính vụ nổ, như ta thường nói: sửa đâu sai đó, sửa đó thì sai đâu, làm gì cũng phải cân nhắc hệ quả “vụ nổ”.

  • And now, you give me that smoking gun – giờ mày đặt một khẩu súng bốc khói vào tay tao, ai bắn, bắn ai, hậu quả thế nào thì tao đều phải lãnh dùm mày hết!

Làm tôi nhớ cái thời hơn 30 năm về trước, lúc đó ở Việt Nam có một tạp chí chuyên ngành Anh ngữ tên là Sunflower, mà mịa, cái tiếng Anh trong đó là thể loại “Victorian English”, dạng Anh ngữ… từ thời nữ hoàng Victoria, siêu phức tạp và siêu khó. Nhưng ít nhất cũng nên đọc qua, đọc để biết rằng thế giới tinh thần của người ta có thể phức tạp, đa dạng và phong phú tới mức nào!

creole

| Categories: Vietic | Tags:

Sự nhập nhằng của ngôn ngữ tự nhiên… “The police said they’re looking for a man with one eye – Cảnh sát nói rằng họ đang tìm kiếm một người đàn ông với một mắt!”. Nghe câu này xong, tôi liền đặt câu hỏi: Nếu cảnh sát dùng cả 2 mắt thì có phải là sẽ tìm kiếm nhanh hơn không!? Nhiều người không để ý, chứ sự nhập nhằng của ngôn ngữ tự nhiên là xảy ra mọi lúc, mọi nơi, rất thường xuyên. Ngay cả những ngôn ngữ có tính cấu trúc cao, logic chặt chẽ vẫn luôn xảy ra tình trạng này, nhưng ít ra họ vẫn có những phương cách diễn đạt thay thế để làm cho rõ nghĩa khi cần, còn với những creole – ngôn ngữ mang tính chất chắp vá, tạm bợ như tiếng Việt thì có những tình huống không biết phải diễn đạt làm sao luôn!

Ví dụ như: “Đừng ném đá đoàn Hải Dương giúp tp. HCM” – câu này có thể hiểu là: “đừng giúp tp.HCM trong việc ném đá đoàn Hải Dương”. Chưa kể tình trạng mix – song ngữ Anh Việt lẫn lộn hiện nay, nhiều khi không biết đằng nào mà lần. Cái chính là vô số người không ý thức được tình trạng đó, họ cứ nói / viết mà không hề nghĩ việc người khác sẽ hiểu nó như thế nào, dẫn đến những tình trạng “sương mù thông tin, mịt mù kiến thức”, mới nghe thì có vẻ hiểu hiểu, những thực ra vẫn là những dạng “trống đánh xuôi, kèn thổi ngược”! Nên A.I. là một chuyện, con người lại là một chuyện hoàn toàn khác, nếu từ gốc trong tư duy đã mịt mù, hỗn độn, thì A.I. cũng chỉ phóng đại cái sự hỗn độn đó lên… một tầm cao mới mà thôi!

A.I and coding

| Categories: cs & it | Tags:

Vấn đề với các dạng “generative A.I.” đó là chúng đã “ăn cắp” khái niệm “generative” của Noam Chomsky, ăn cắp theo kiểu “đánh tráo, mạo danh”, có “tạo sinh – generative” mà không có “cấu trúc – structure” như Chomsky mô tả! Mà đến cấu trúc còn không có thì suy luận kiểu gì, đó là chưa kể có cấu trúc rồi cũng chưa chắc đã suy lý được! A.I. tạo sinh, đó đơn giản là những mô hình mang tính thống kê, và do đó, phù hợp với các tác vụ tìm kiếm, phân loại thông tin, điều mà nó làm rất xuất sắc. Từ góc độ này, A.I rất hữu ích cho lập trình viên!

Đã rất nhiều lần, A.I. làm tôi đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác vì khả năng tổng hợp thông tin của nó! Ví dụ như tôi hỏi A.I. làm sao để tính số Pi, nó sẽ lần lượt đưa ra các phương pháp Leibniz, Monte Carlo, tiến đến phương pháp dùng chuỗi Gregory – Leibniz, rồi dùng chuỗi Nilakantha, và rồi dùng giải thuật Chudnovsky để tính số Pi, và cuối cùng là dùng Python để chạy song song các tính toán nhằm tối ưu tốc độ. Như thế, A.I. giúp ta tiếp cận rất nhiều thông tin, kiến thức, có những cái thậm chí trước đây chúng ta không hề biết đến!

Nhưng đừng vội đánh giá như thế tức là A.I. đã có suy nghĩ, đã có trí thông minh. Nó chỉ là tập hợp các dữ liệu, kiến thức của nhân loại mà thôi. Đứng trước A.I. ta không thể không có cảm giác choáng váng vì thông tin, kiến thức quá nhiều như thế, nhưng đồng thời ta cũng biết rằng, nó lặp lại các kiến thức đã được tích lũy trong các corpus, trong các cơ sở dữ liệu, chứ bản thân nó không biết phân tích đúng sai, không hình thành hệ suy luận. Cái mà ta đang coi là “suy luận” của A.I. thực chất cũng là các suy luận đã được “hiển ngôn” trong CSDL.

Vấn đề với các dạng generative – A.I. trong lập trình… nó như một cái hố trống hoác để những người không biết code, không hiểu công nghệ nói chung, có thể… thảy mọi thứ vào đó. Đứng trước một vấn đề họ không hiểu, không định nghĩa được, không làm được, họ phải cố bám vào một cái công cụ “vạn năng”, theo kiểu: cái này A.I chắc chắn làm được, cái này low-level, mình không cần quan tâm vì đã có A.I. làm thay v.v… Nhưng họ chỉ nhắc đi nhắc lại như một kiểu “hype” máy móc vậy thôi, chứ họ chưa tự mình chứng thực bao giờ.

Nếu họ có thể tự suy nghĩ được thì họ sẽ tự biết được vì sao A.I. không thể code! Nếu họ có thể tự mô tả vấn đề, thì họ cũng sẽ tự hiểu ra là… các vấn đề đó đều quay về các “bài toán kinh điển” trong SGK, và thường là… chẳng mấy liên quan đến A.I.! Cách thức gần nhất mà A.I. cho thấy nó có thể lập trình là: người dùng viết một dạng pseudo – code (mã giả) rồi dùng A.I chuyển mã giả đó thành mã thật. Một số người không rành lập trình thường xài cách này, nhưng khi đó, mã giả phức tạp và dài dòng… còn hơn cả mã thật!

từ nguyên: tháng chạp

| Categories: Chinese | Tags:

Cuối năm cần xem lịch âm nhưng không biết làm sao, mày mò một chút thì biết tính năng “Alternate calendar” của iPhone để thêm “Chinese calendar”, tức là âm lịch, trên màn hình đang thể hiện: Ất Tỵ niên, lạp nguyệt, nhập tứ, tức là: ngày 24 tháng chạp năm Ất Tỵ. Tìm hiểu thêm chút nữa thì biết 腊月 gọi là tháng chạp (lạp) vì tháng này xưa ở TQ thời tiết lạnh, khô, thích hợp để làm thịt khô, cá khô.

Chữ lạp (trong lạp xưởng) này còn có một âm nữa là “tịch”, mà tôi cho rằng là nguồn gốc của “thịt” trong tiếng Việt! Cũng tương tự như vậy, “tháng Giêng” thực chất là đọc trại của “Chính nguyệt”, điều này cho thấy VN đã du nhập từ vựng tại vô số thời điểm khác nhau, có những cách đọc rất lạ, chứng tỏ du nhập tại thời điểm xa trước thời Đường, giai đoạn được xem là “mốc chuẩn” của âm Hán-Việt.

cấu trúc ngôn ngữ

| Categories: Chinese, movies, Vietic | Tags: ,

Tại sao nói các cấu trúc logic nhỏ trong ngôn ngữ là tối quan trọng trong việc hình thành nên tư duy!? Những ngôn ngữ có tính cấu trúc cao buộc người đọc/nghe phải chờ hết câu, đảo tới đảo lui trật tự để tìm ra các quan hệ logic và suy xét ngữ nghĩa muốn diễn đạt. Nó tạo ra một thói quen cẩn thận cho người dùng ngôn ngữ! Các ngôn ngữ có cấu trúc yếu như tiếng Việt không khuyến khích áp đặt những cấu trúc tư duy này! Cá biệt, à không phải cá biệt, mà là rất phổ biến, rất nhiều ngươi Việt chưa chờ người ta nói hết câu, mới nghe được 3 chữ là đã… nhảy vào miệng người khác ngồi rồi!

Gặp những loại cứ chăm chăm nhảy vào miệng người khác là tôi lập tức… không nói chuyện, loại này nói vô ích! Lúc nào cũng ta biết, ta đúng, ta hơn người… dần dần tạo ra một môi trường văn hóa xã hội như ngày nay! Xem ngôn từ như kiểu một trò chơi, đuổi hình bắt chữ vô cùng thiểu năng, vừa không hiểu hết chiều sâu ngữ nghĩa, lại không không dám làm đến tận cùng sức nặng ngôn từ! Ai nói điều gì đều tìm cách léo lận, bẻ cong đi! Rút cuộc chỉ xem ngôn từ như một dạng lòe người, bịp nhau mà thôi! Khi đến một vài câu chữ nhỏ nhoi cũng không hiểu được tức là xã hội đại loạn!

Tự tạo nghiệp thì đành chỉ có cách để cho nhân – quả quyết định mà thôi! Tôi nhớ một thời, khoảng những năm 80, phim TQ hoàn toàn mang đầy đủ tính “chính kịch”, xem từng đoạn, từng đoạn mà cứ tưởng như là đang đọc Shakespeare vậy! Nhưng càng ngày, phim ảnh TQ càng mang tính giải trí, đủ thể loại thượng vàng hạ cám khác nhau! Nhưng dù là cao hay thấp thì phim TQ đa phần đều có kịch bản tương đối ổn, ngôn từ, ngữ nghĩa đều có chiều sâu nhất định! Đừng vì không lãnh hội được ý nghĩa của người khác mà cho rằng ai cũng “thiểu năng, rỗng tuếch” giống như mình như vậy!

từ nguyên: cam sành

| Categories: Chinese | Tags: ,

Cam – 柑 là một từ Hán Việt đã mượn từ rất xa xưa, thế còn “cam sành” thì sao?! Sành chính là âm đọc mới sau này của 橙 – âm Hán Việt xưa đọc là tranh – chanh! Từ này, ngay từ gốc là đã có sự nhập nhằng về nghĩa: vừa dùng để chỉ loại cam vỏ dày, vừa dùng để chỉ trái chanh! Để phân biệt thì người ta hay dùng 香橙 – hương tranh để chỉ trái chanh! Như thế cùng một mặt chữ là: 橙, nhưng tiếng Việt mượn đến 2 lần, một lần đầu để chỉ quả chanh, và một lần sau để chỉ một giống cam vỏ dày gọi là (cam) sành!

Còn để chỉ loại chanh Tây quả to, màu vàng mới sau này, tiếng Trung hiện đại dùng chữ 柠檬, phiên âm trực tiếp từ tiếng Anh “lemon”, nhưng âm Hán Việt đọc là… “ninh mông”! Có thể thấy cái nhập nhằng ninh-linh, N và L đã có gốc gác xa xưa, không phải là chuyện đơn giản! Qua nhiều ví dụ khác có thể thấy rõ, những dạng phát âm tiếng Việt “không chuẩn”, như “N-L” ở miền Bắc, và “V-D” ở miền Nam, đều là do ảnh hưởng trực tiếp từ tiếng Trung (hoặc các phương ngữ TQ) tại nhiều thời điểm khác nhau!

“thuần việt”

| Categories: Chinese, Vietic | Tags: ,

Các nhà ngôn ngữ học đã tìm ra các quy luật biến âm dựa trên Phiên thiết, có thể truy nguyên một số từ tiếng Việt. Nhưng vẫn có rất, rất nhiều từ không nằm trong những quy tắc đó, không thể truy nguyên được nếu chỉ đứng từ góc độ sách vở thuần túy. Nhưng, những từ này lại có thể truy gốc dễ dàng nếu chịu khó xem kỹ các phim Trung Quốc. Vấn đề là tiếng Việt mượn từ tiếng Trung theo kiểu… “mua sỉ – wholesale”, nhập nguyên lô, nguyên kiện một số lượng từ ngữ vô cùng lớn, lại nhập tại rất nhiều thời điểm khác nhau! Nhiều từ, nếu chỉ tra từ điển thường là không có!

Ví dụ như từ… “ví dụ – 比如“, từ này, âm Hán–Việt đọc là: tỉ như, nhưng âm Bắc Kinh hiện đại đọc là… ví dụ. Một ví dụ cũng rất đặc sắc nữa là: đủ – 够 (đầy đủ, no đủ)! Để ghi từ “đủ”, những người làm ra chữ Nôm đã bịa ra hơn 5, 6 cách khác nhau, nhưng không ai biết rằng, “đủ” đã âm thầm du nhập tại một lúc nào đó, là âm đọc của 够 – âm Hán Việt là: câu, cú, mặt chữ vừa có tính hội – ý, vừa có tính hài – thanh như thế! Nếu đã biến âm nhiều đến mức như thế thì không cách nào truy ra gốc được, nhưng cứ xem phim là thấy rõ: từ âm đọc cho đến ngữ nghĩa đều giống y hệt.

Vài ví dụ khác: được – 得 – đắc, cả – 格 – cách, cút – 滾 – cổn, sốt – 烧 – thiêu, cùn – 鈍 – độn, quýt – 橘 – quất, trễ – 滯 – trệ, thử – 試 – thí, nung – 熔 – dong, khéo – 巧 – xảo v.v… Sự vay mượn tại nhiều thời điểm này, kỳ lạ thay, có xu hướng không mượn từ Quảng Đông, nơi gần VN hơn, mà mượn trực tiếp từ Quan thoại (hoặc Quan hỏa), mà Quan thoại thì, theo dòng lịch sử biến động, ngày càng khác Phiên thiết! Các từ điển Nôm hiện – có có những thiếu sót rất lớn khi không giải thích, truy nguyên được rất nhiều từ vay mượn, từ đó dễ dẫn đến suy nghĩ rằng chúng “thuần Việt”!

chính

| Categories: Chinese | Tags: ,

Lảm nhảm về chính – chánh… Gia chính – 家政 (nữ công gia chánh): quản lý việc nhà cho ngay ngắn. Học chính – 学政: chức quan trông coi việc học hành ngày xưa. Bưu chính – 邮政: cơ quan phụ trách việc truyền tin. Diêm chính – 盐政 – chức quan quản lý khai thác, buôn bán muối. Dân chính – 民政: cơ quan quản lý dân số, hộ tịch. Công chính – 工政: quản lý công trình công ích nói chung. Hành chính – 行政: bộ phận quản lý giấy tờ, sự vụ… Từ việc nhỏ như “gia chính” cho đến việc lớn “trị chánh – chính trị”, thì đều dùng từ 政 cả, từ này nguyên nghĩa là khuôn phép, quy tắc, pháp lệnh, là từ phái sinh của chính – 正 nghĩa là ngay thẳng. Tiếng Việt mượn rất nhiều từ như thế: chấp chính, chất chính, tập chính, nhiếp chính, tham chính, nghị chính, tòng chính, trình chính, bố chính, thị chính, địa chính, nội chính v.v…

Một trường hợp đặc biệt là tài chính – 财政, người Việt thường hiểu chưa đúng từ này, đánh đồng nó với finance trong tiếng Anh, chính vì có chữ “chính” nên “tài chính” nguyên gốc chỉ mang ý nghĩa quản lý tiền bạc, tài sản công (public finance) mà thôi, không mang nghĩa cá nhân hay tư nhân! Dùng từ “chánh – chính” khắp từ việc lớn đến việc nhỏ như vậy, nhưng có “chính” thật được hay không thì còn phải xem văn hóa và dân trí! Chứ cái dân lưu manh, gian vặt khắp từ việc nhỏ đến việc lớn, còn mãi ngồi cãi vã, đấu đá với nhau: tôi là trắng, anh là đen, nhưng dù là trắng hay là đen thì thực chất, đều cùng một giuộc, đều giống y hệt như nhau, chẳng anh nào chịu đi bắt chuột! Ưa lý luận trên bề mặt ngôn từ hình thức, hay là sự bất lực không tự thay đổi được bản thân, đó cũng chỉ như 2 mặt của một đồng xu mà thôi!

từ nguyên: viên

| Categories: Chinese | Tags: ,

Tối qua sắp đi ngủ thì tự dưng nghĩ đến một hiện tượng “đồng âm” hơi lạ trong tiếng Việt: viên – 園 – vườn (khu vườn) và viên – 猿 – vượn (con vượn)… không làm sao cắt nghĩa được cho rõ ràng. Suy nghĩ ban đầu cho rằng đây là cách phiên âm xưa cũ đã du nhập ngay từ thời Hán – Đường, vì Phiên thiết Hán – Việt thì thực ra mãi đến sau thời Tống mới được nghĩ ra!

Rất nhiều người tìm cách đưa ra một lý giải khác, cố đi tìm “từ nguyên” cho các từ trong tiếng Việt, nào là gốc Mon – Khmer, nào là gốc Nam – Á, nhưng những ví dụ đó rất thiếu sức thuyết phục, thậm chí là vô cùng khiên cưỡng. Đến hơn 90% trường hợp mà ta chưa tìm được nguồn gốc, vô số những từ ta nghĩ 100% là “thuần Việt” thì hầu như… cũng là gốc Hán đó thôi!

từ nguyên: ấn loát

| Categories: Chinese | Tags: , ,

In ấn, đã in sao lại còn ấn? Thực chất “in” là âm hiện đại của “印 – âm Hán Việt: ấn”, cả hai chỉ là một chữ mà thôi. Kỹ thuật in đầu tiên chính là khắc gỗ, về hình thức, không khác gì với ấn – triện, như thế có thể xác định là khi kỹ thuật in truyền vào VN thì âm của nó đã là “in” chứ không còn là “ấn” nữa. Tiếng Việt có rất nhiều trường hợp như thế, chỉ một chữ viết nhưng âm có nhiều hơn một, do du nhập vào VN tại nhiều thời điểm khác nhau!

Còn ấn loát – 印刷, loát là cái bàn chải, động từ nghĩa là lau, xoa… Dùng chữ “ấn loát” vì ngày xưa khi in mộc bản, thạch bản, họ dùng cái bàn chải/cọ lớn để xoa, vỗ lên mặt giấy cho mực ăn đều! Vậy tại sao là “ấn loát” mà không phải là “in loát”!? Hình: lấy từ cuốn “Giới tử viên họa phổ”, công trình đồ sộ nhiều tập, xuất bản 1679, in mộc bản 5 màu, được xem là cẩm nang lý luận và thực hành mà tất cả họa gia (cổ điển) TQ phải học!