Về cách làm sách chuyên môn theo kiểu tôi tạm gọi là “bác học”, “bác” ở đây đơn giản chỉ hiểu là “rộng”… Từ những năm 18, 20 tuổi, tôi đã bắt đầu cóp nhặt sách Toán, Tin bằng tiếng Anh, đến nay cũng có được một số sách; không quá nhiều vì chủ trương chỉ cần hiểu cho kỹ là được! Riêng 2 lĩnh vực Toán & Tin tôi luôn đọc bằng tiếng Anh, không bao giờ đọc bằng tiếng Việt. Hoàn toàn không có ý chê bai gì, nhưng rõ ràng là sách tiếng Anh trực quan, sinh động, dễ hiểu và chứa đựng nhiều thông tin hơn sách tiếng Việt rất nhiều. Có nên làm sách theo lối “bác học” hay không, làm như thế nào, câu hỏi đó dành cho người có chuyên môn làm sách, ở đây tôi chỉ đưa ra một vài ví dụ để chúng ta thấy rõ sự khác biệt.
Truyền tải kiến thức theo kiểu “bác học”, tức là không phải chỉ đưa ra một đống công thức, bài tập chết, mà truy nguyên lịch sử, tìm hiểu xem bài toán đó đã được nghiên cứu như thế nào, người xưa đã dùng kiến thức đó để giải quyết vấn đề thực gì trong cuộc sống. Như thế, để thực sự hiểu một mớ kiến thức chết thì ta phải tìm hiểu bức tranh toàn cảnh có liên quan: lịch sử, địa lý, sinh học, các loại kỹ nghệ, nghề nghiệp khác nhau, etc… Qua đó, học sinh vừa thấy được cuộc sống thực muôn màu muôn vẻ, vừa biết cách áp dụng kiến thức được học chứ không xem nó là kiến thức chết! Nhưng để làm được vậy, cần có công phu tìm tòi nhất định, chứ nếu chỉ học đối phó, học vẹt, học tủ để đi thi thì vô dụng!
Các hình dưới đây được chụp ra từ một trong những cuốn sách toán của tôi. Hình 1: Zu Chongzhi – Tổ Xung Chi, người đã xấp xỉ số Pi bằng tỷ lệ 355/113, đây là số Pi chính xác nhất suốt gần 1000 năm. Hình 2: Christiaan Huygens, người chế tạo đồng hồ quả lắc đã lưu ý rằng, con lắc dao động theo một đường cong cycloid thì sẽ có thời gian dao động không đổi, bất kể biên độ dao động là bao nhiêu. Hình 3: đây là bài toán 7 cây cầu ở thành phố Königsberg đưa ra bởi Leonhard Euler, và cũng là nền tảng đầu tiên của Lý thuyết đồ thị trong Khoa học máy tính! Hình 4: Daniel Bernoulli đã chứng minh rằng rung động của một sợi dây đàn thực chất là tổng hợp (sigma) của một chuỗi vô hạn các rung động con!
Lấy ví dụ phương pháp mã hóa RSA – viết tắt từ tên 3 người: Ron Rivest, Adi Shamir và Len Adleman, từ đâu mà họ phát minh ra được phương thức mã hóa dùng khóa công khai này!? Đó là do họ đọc được một cuốn sách toán cổ hàng trăm năm trước, trong đó có một dòng: “Cho 2 số nguyên tố rất lớn là a và b, đem a nhân với b ra được kết quả c. Đem kết quả c này đưa cho người khác thì họ gần như không có cách nào truy nguyên được 2 số ban đầu là a và b”. Do khai triển lũy thừa có thể mất hàng triệu năm với các máy tính hiện đại mạnh nhất, nên c có thể đem công bố công khai, còn a & b thì giữ bí mật. Toàn bộ phương pháp RSA đã được phát minh chỉ dựa vào một dòng trong một cuốn sách toán cổ như thế đó!