Trong hơn 1000 bài thơ còn lại đến ngày nay của Lý Bạch, từ nào xuất hiện nhiều nhất!? Nhiều người sẽ cho rằng đó là những từ như: “tửu, hoa, nguyệt…”! Nhưng không, nhiều nhất lại là từ “kiếm”, xuất hiện đến 117 lần trong 1000 bài. Còn từ nào xuất hiện nhiều thứ nhì, tôi cũng không chắc, nhưng ai đọc nhiều thơ Lý Bạch sẽ biết kiểu gì đó cũng là một từ gắn với sông nước: “chu, thuyền, phàm, lãng…”

Cao cao sơn thượng hành thuyền, Thâm thâm hải để tẩu mã – 髙髙山上行船 深深海底走马 – Cao cao trên đỉnh núi ta chèo thuyền, sâu sâu dưới đáy biển ta cỡi ngựa, câu của thiền sư Minh Hoằng Tử Dung, người Quảng Đông, đã được Chúa Nguyễn Phúc Thái mời sang Việt Nam, định cư tại Huế và thành lập nên chùa Từ Đàm ngày nay.

Tôi chưa bao giờ hết ngạc nhiên với cái cách mà người Việt “đĩ miệng” để lấp liếm những chỗ yếu kém của mình, ngay cả trong những công trình gọi là “khảo cứu lịch sử văn hóa”. Ví dụ như để nói về đồ gốm, thì họ sẽ dùng câu chữ như: đồ gốm VN ngẫu hứng, nhiều nét vẽ chấm phá, tình cờ. Đó thực ra chính là… công phu không bằng người ta, vẽ không được, làm cẩu thả cho có. Về pháp lam thì nói rằng: pháp lam VN mộc mạc, hồn nhiên, không chi ly, tỉ mỉ như pháp lam TQ!

Cũng không phô diễn kỹ thuật như pháp lam Nhật! Đó thực ra chính là nói rằng: làm như con nít, không cách nào so được với Trung, Nhật. Mạng xã hội hiện đại luôn có mặt trái + mặt phải của nó. Mà mặt phải chính là… muôn mặt về đời sống, văn hóa, nếu như trước đây chúng ta biết về Trung Quốc, Nhật Bản theo kiểu câu chữ khô khan, thì giờ MXH ném vào mặt chúng ta vô số bằng chứng khảo cổ, di chỉ văn vật, thành quách, công trình, di sản, hiện vật, nhiều đến hoa cả mắt.

Xem để thấy văn hóa và công phu của người ta sâu dày đến cỡ nào, muôn mặt đời sống văn hóa, xã hội. Đáng sợ nhất là những loại chỉ biết mọi thứ dựa trên “mặt chữ”, dùng một vài câu chữ vớ vẩn (thực ra là học lóm được ở đâu đó một cách nông cạn), thế rồi suốt ngày lảm nhảm, xào xáo “ngôn từ hình thức” trên bề mặt mà chẳng hiểu gì về cuộc sống thực! Thế rồi lại chẳng chạy loanh quanh, tìm cách bịp nhau bằng những ngôn từ hoang tưởng, thiểu năng, xàm xí?

Nhắc lại vụ Trung Quốc “trấn áp” các dịch vụ dạy thêm, học thêm cách đây khoảng 5 năm. Người ngoài thường không quan tâm nên không nắm rõ các con số, nhưng trong sự kiện này, một số công ty mất đến 98% giá trị niêm yết! Nhiều công ty khác mất đến 60 ~ 90% giá trị! Và khoảng hơn 100 tỷ đô đã “bốc hơi” ra khỏi thị trường!

Vấn đề là có dám nghĩ thật, dám làm thật hay không mà thôi, chứ miệng thì nói: “vì tương lai con em chúng ta”, nhưng đầu tiên lại vẫn cứ hỏi… “tiền đâu”!? Nên Trung Quốc thường có câu: dân không đấu lại với quan! Quan trọng là loại dân nào, quan nào, chứ quan với dân như ở Việt Nam thì cũng một giuộc gian manh như nhau cả thôi!

Tôi nhớ một phim thanh xuân vườn trường TQ, khai giảng đầu năm, một thầy giáo trẻ, có tài, tuyên bố giữa lễ chào cờ: sẽ chọn ra 5 học sinh kém nhất trường, thành lập một lớp riêng, kèm cặp trong 3 năm, bảo đảm đỗ vào Thanh Hoa, Bắc Đại. Vừa nói đến đó thì có một nam sinh giơ tay xin phát biểu, tưởng nói gì, hóa ra anh ta xin đi toilet…

Vì như lời anh ta nói, anh ấy có một bệnh lạ, cứ nghe phải ai nói chuyện gì xàm xí là lại đau bụng đi ngoài! Chuyện này mà xảy ra ở VN, nặng thì đuổi học, nhẹ thì mời phụ huynh, kiểm điểm lên xuống, chưa kể là sẽ bị đì suốt từ năm lớp 10 cho đến 12 chứ chẳng chơi. Nhưng phim ảnh TQ đôi khi đặt vấn đề táo tợn, thẳng thừng như thế. :D

Vấn đề với phim ảnh TQ là… thượng vàng hạ cám lẫn lộn. Những phim giả trân, bối cảnh giả, y phục lởm chởm, cỡi ngựa giấy, múa đao nhựa… thì nên bỏ qua. Những phim đóng thật, không dùng hiệu ứng kỹ xảo điện ảnh đương nhiên sẽ tốn tiền hơn rất nhiều! Và ngay cả trong những phim xác định là đáng xem, cũng vẫn là tình trạng… “thượng vàng hạ cám” lẫn lộn, nhiều yếu tố đan xen vào nhau: trai xinh, gái đẹp, giàu sang, phú quý, etc… nhưng nếu xem kỹ, cũng có vô số yếu tố văn hóa, xã hội, lịch sử, tâm lý… với chiều sâu đáng kể.

Phim ấy mà, chính là sự phản ảnh văn hóa xã hội, thể hiện một môi trường có sự phản tỉnh, có sự tự vấn để tiến bộ. Nhìn lại VN, dân trí vẫn như thời công xã nguyên thủy vậy, không tự luận ra được. Có người ra vẻ hiểu đời: ah, là do “tầng lớp sĩ phu” VN yếu kém, nói một cách bàng quan, như thể “sĩ phu” không phải là một bộ phận cơ hữu của cộng đồng vậy. Một cách thản nhiên, tìm một “con dê tế thần”, rồi coi như xong, không liên quan đến ta. Một cộng đồng đến hơn 99% lưu manh, điếm lác, mãi không chịu lớn, tạo ra được “sĩ” mới lạ!

Xem blog của một cô gái TQ trẻ làm nghề lái xe tải đường trường. Trước đây là nghề tương đối nặng nhọc và nguy hiểm, nhưng giờ ở TQ ngay phụ nữ cũng làm được chứng tỏ môi trường xã hội và hạ tầng cơ sở rất an toàn và đầy đủ. Đầu tiên nghe cô ấy nói: “Sách đọc ngàn chương” là một việc khó khăn (nếu dễ thì đã không làm nghề lái xe tải), nhưng “Đường đi vạn dặm” cũng không phải chuyện dễ dàng!

Sách đọc ngàn chương, Đường đi vạn dặm – Độc vạn quyển thư, Hành vạn lý lộ – 读万卷书行万里路 – Nhưng giờ thời đại đã hoàn toàn khác, khoa học kỹ thuật sẽ có những đổi thay không ai có thể ngờ tới, không chỉ chuyện “đọc sách, đi đường” mà vô số những khía cạnh khác cũng sẽ hoàn toàn thay đổi. Trước mắt, không biết cái công việc lái xe này làm được bao lâu vì sẽ sớm bị robot thay thế mà thôi.